Circulariteit, is geen bord spaghetti wat je tegen de muur gooit.

Je wilt wel, maar je weet niet hoe! Op dit moment lijkt het soms alsof je een bord spaghetti tegen de muur gooit en dan kijkt wat er blijft plakken. Ja, of dat nu de manier is om binnen projecten circulariteit vorm te geven? Binnen de overheid wordt inmiddels echt al hard nagedacht over het inkopen van circulaire producten. Om er wel wat van te maken is het van belang dat je weet hoe je circulariteit binnen een project vorm moet geven.  Pas dan kan de ambitie om het goed toe te passen vaste vorm krijgen.

Om te voorkomen dat je in een echt spaghetti gevecht terecht komt probeer ik op een andere manier naar projecten te kijken. Hiervoor gebruik ik een stappenplan wat je kan helpen om circulaire kansen binnen een project te herkennen en helder te beschrijven. Waneer er vervolgens voldoende tijd, geld en ambitie is, is het ook mogelijk om ook echt iets te gaan realiseren.

De onderstaande stappen zijn bedoeld om tot een goede vraagarticulatie te komen richting de interne opdrachtgever. Het is van wezenlijk belang dat de opdrachtgever weet wat hij zelf bedoelt met circulariteit en waar de kansen liggen met de grootste impact. Immers, wie betaald bepaald!

Stap 1: Bepaal de scope van de opgave en opdracht

De eerste stap is het bepalen van de scope binnen het project of de opgave. Probeer  kort en bondig samen te vatten wat de opdracht is. Een hulpmiddel hierbij kan het zijn een Project Canvas. Dit geeft op een a4’tje weer waar het project over gaat en helpt om belangrijke zaken niet over het hoofd te zien.

Stap 2: Breng de kringloop van grondstoffen in beeld.

Omdat circulariteit gaat over het sluiten van kringlopen is het belangrijk een beeld te hebben hoe de kringloop er uit zien rondom het project. Welke grondstoffen en materialen worden er afgevoerd, waar gaan ze naar toe en wat wordt er mee gedaan. Welke nieuwe materialen worden er aangevoerd van (half)fabricaat tot eindproduct. Deze stap kan helpen om kansen in beeld te brengen die in eerste instantie wellicht niet meteen zichtbaar zijn. Jan Jonker e.a. hebben daar inmiddels een gratis boek over geschreven. Wil je daar meer over weten dan kun je het hier downloaden.

Denk hierbij bijvoorbeeld aan het verwijderen van asfalt –>afvoeren, verwerken, produceren –> aanbrengen –> gebruik (+ tussen alle schakels nog het vervoer). Aan welke “knoppen” binnen dit proces zou je kunnen draaien om circulariteit een extra boost te geven.

Stap 3: Triageren van de deelopgaves

Door het uitvoeren van bovenstaande stappen wordt de scope van het project goed in beeld gebracht. Er ontstaat een lange lijst van acties/werkzaamheden waarbij circulariteitswinst valt te behalen. Alleen welke keuzes moet je hierin maken en hoe kun je een prioritering aanbrengen in deze lijst? Vaak is dit ook het “spaghetti moment”, dat je even niet meer weet “hoe nu verder”. De meest effectieve maatregelen worden middels triage in beeld gebracht. Anders gezegd, welke kansen hebben bij een levensbedreigende situatie de meeste impact. Denk hierbij bijvoorbeeld aan co2- of grondstoffenreductie.

Voorbeeld: Er zit heel veel transport van grond en materialen in het werk. Er worden veel nieuwe materialen aangekocht (b.v. stenen). Asfalt moet allemaal verwijderd en afgevoerd worden. M.a.w. op een slimme manier transportbewegingen verminderen kan veel duurzaamheidswinst opleveren. 

Stap 4: Gebruik het 7R model

Op basis van de totaal lijst aan werkzaamheden en kansen is er een top drie samen te stellen door gebruik te maken van het 7R-model. Afhankelijk van de contractteringsfase en de contracteringsvorm is het belangrijk om te onderzoeken waar de circulaire kansen liggen. Hierbij is de ladder van Lansink (preventie –> hergebruik –> recycling) meer gespecificeerd in het 7R-model:

  1. Rethink: oftewel preventie: voorkomen dat je grondstoffen gebruikt
  2. Reduce: verminder je gebruik waar mogelijk
  3. Repair: repareer waar mogelijk je product
  4. Reuse: hergebruik het product en de grondstof (dit betekent dat je het hergebruikt of hetzelfde of een hoger niveau)
  5. Refurbish: renoveer je product door de onderdelen met en kortere levensduur te vervangen zonder het volledige product te vervangen
  6. Recycle: gebruik je grondstoffen op een lager niveau omdat het hergebruik op een hoger of gelijk niveau niet haalbaar is
  7. Recover: het product kan niet worden gerecycled of hergebruikt, dit kan betekenen dat het wordt opgeslagen voor latere generaties of wordt verbrand om energie op te wekken

De kunst is om zo hoog mogelijk in het 7R-model een oplossing te vinden. Dus als je iets al standaard kunt recyclen dan moet je kijken wat er voor nodig is om het her te gebruiken.

Van de kansen in het project is het aanpakken van CO2 reductie bij de productie van asfalt van een hoger impact dan het refurbishen van bijvoorbeeld bermpaaltjes. Een langere levensduur van asfalt is van een grotere impact dan het inkopen van glasbollen van gerecycled glas.

Een top 4 van een wegreconstructie zou er dan als volgt uit kunnen zien:

  1. Reduce: langere levensduur van de asfaltweg
  2. Reduce: CO2 vermindering bij de productie van asfalt
  3. Refurbish: oude bermpaaltjes opkappen en hergebruiken
  4. Recycle: toepassen van glasbollen van gerecycled glas

Stap 5: De actuele projectfase heeft invloed op wat er nog mogelijk is

Een project “dendert” voort in de tijd. De aanbestedingsdeadline nadert vaak met rasse schreden. Afhankelijk van waar het project zich bevindt in dit proces is er meer of minder ruimte om circulaire of innovatieve processen in het project te integreren. Op het moment dat de contacteringsvorm wordt vastgelegd zijn er al een aantal keuze niet meer mogelijk. Is het een aanbesteding op laagste prijs of wordt het een aanbesteding met een plafondbedrag? Het hergebruiken van materialen voorschrijven binnen een RAW contract betekent dat je als opdrachtgever precies moet weten wat de kwaliteit is van de vrijkomende materialen. Bedenk je dit te laat in het proces dan is er vaak geen tijd meer om hier zorgvuldig onderzoek naar te doen.

Werken aan circulaire projecten is leuk! Het wordt nog leuker als je weet te voorkomen dat al je collega’s in hun enthousiasme maar borden spaghetti tegen de muur blijven gooien.

Met speciale dank aan Daan Scheffers met wie ik zo goed heb samengewerkt aan dit onderwerp!

Geef een reactie

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

%d bloggers liken dit: